Sağlıkta Yapay Zeka: Fırsatlar, Riskler ve Klinik Sorumluluk
Sağlıkta yapay zekanın artık geleceğe ait bir öngörü olmadığı vurgulandı. Öztürk, küresel ölçekte her hafta yaklaşık 230 milyon kişinin sağlıklı yaşam ve iyi hissetme konularında dijital yapay zeka sistemlerine başvurduğunu aktardı. Bazı raporlara göre yalnızca ChatGPT’ye günlük düzeyde sağlıkla ilgili soru yönelten kullanıcı sayısının 40 milyonun üzerinde olduğu; diğer yapay zeka sistemleri de hesaba katıldığında bu ilginin ne denli geniş bir insan topluluğunu etkilediğinin dikkati çekici olduğu belirtildi. Bu veriler, bireylerin sağlık bilgisini arama ve anlamlandırma biçiminde yaşanan sessiz fakat köklü dönüşümün göstergesi olarak değerlendirildi.
Öztürk, insanların artık tahlil sonuçlarını, semptomlarını ve sağlıkla ilgili endişelerini doğrudan yapay zekaya yöneltmeye başladığına dikkat çekti. Bu davranışın sağlık sistemindeki yoğunluk, randevu sürelerinin uzunluğu ve muayene sürelerinin kısalığı ile anlık bilgi ihtiyacının artmasıyla yakından ilişkili olduğuna işaret etti. Üstelik yalnızca hastaların değil hekimlerin de bu teknolojileri kullandığını belirterek, ABD’de 2024 yılında hekimlerin yüzde 66’sının yapay zeka kullandığını; bu oranın 2023’te yüzde 38 olduğunu ve böylece bir yılda yüzde 28 puan (yaklaşık yüzde 74’lük) artış yaşandığını kaydetti.
“Yapay zeka bir ‘ön değerlendirme aracı’ olarak görülebilir”
İnsanların artık USG, BT, MR raporları ya da semptomlarıyla bir arama motorunda karmaşık sonuçlar arasında kaybolmak yerine bilgiyi anlamlandıran sistemlere yöneldiği anlatıldı. Sadece ChatGPT üzerinden günde yaklaşık 40 milyon sağlık sorgusu yapılması, bu refleksin ne kadar yaygınlaştığını gösteriyor. Öztürk, yapay zekanın tıbbi terminolojiyi sadeleştiren, hastanın belirsizlik kaynaklı paniğini azaltan bir “ön değerlendirme aracı” olabileceğini; ancak yapay zekanın asla teşhis makinesi olmadığını, yalnızca hekimin işini kolaylaştıran bir bilgi işleme aracı olduğunu belirtti.
Yapay zekanın sunduğu bilgilerin “kesin doğru” kabul edilmesi en büyük risk
Yapay zekada genel tanısal doğruluk oranının günümüzde uzman hekim performansının gerisinde kaldığına vurgu yapıldı. Radyoloji, dermatoloji ve patoloji gibi standart protokollerin uygulandığı alanlarda yapay zekanın insan gözünün kaçırabileceği ayrıntıları yakalayabileceği; fakat klinik bağlamı kavrama, anamnez değerlendirme ve fizik muayene gibi hekimliğin temel unsurlarının algoritmaların dışında kaldığı ifade edildi. En büyük riskin, sunulan bilgilerin “kesin doğru” kabul edilmesi ve profesyonel yardımın ertelenmesi olduğu bildirildi.
“Halüsinasyon” olarak adlandırılan gerçek dışı bilgilerin ikna edici bir dille sunulmasının hastada sahte bir sükunet ya da yersiz panik oluşturabileceği vurgulandı. Klinik karar destek sistemlerinde yüzde 8-20 oranında halüsinasyon riski bildirildiği; radyoloji araçlarında vakaların yüzde 5-10’unda yanlış teşhis görülebildiği ve bir çalışmada benign nodüllerin yüzde 12’sinin malign olarak işaretlenmesinin dikkati çekici olduğu kaydedildi.
“Telafisi imkansız sonuçlara neden olabilir”
Yapay zekanın ruh sağlığı alanındaki kullanımına ilişkin olarak yapay zekanın hafif kaygı yönetimi ve günlük ruh hali takibi gibi alanlarda belli ölçüde destek sunabileceği, ancak tıbbi teşhis ve tedavi; fizik muayene, derin anamnez ve hekimin klinik tecrübesiyle oluşan sentezin yerini alamayacağı ifade edildi. Yapay zekanın insanın duygusal derinliğini ve ruhsal karmaşıklığını gerçekten kavrayamayacağı, empati hissetmediği; yalnızca empatik dili ikna edici biçimde taklit ettiği belirtildi.
Bu dilin dijital bir yankı odası gibi çalıştığı, gerçek bir şefkat değil “matematiksel bir empati” sunduğu; yapay zekanın “seni anlıyorum” demesinin bunun gerçekten duygusal bir karşılığı olmadığı, yalnızca kelimeleri ikna edici şekilde dizen bir taklit olduğu vurgulandı. Bu yaklaşımın kısa vadede kişiyi rahatlatabileceği ve görülmüş hissettirebileceği, ancak çoğu zaman kullanıcının söylediklerini onaylama eğiliminde olduğu için bunun her zaman doğru ve sağlıklı olacağı anlamına gelmediği ifade edildi.
Gerçek bir insan ilişkisine, klinik sezgiye ve ahlaki sorumluluğa sahip olmadığı için yapay zekanın sunduğu yüzeysel empatinin, özellikle ruh sağlığı alanında kırılgan ve riskli bir zeminde kaldığı kaydedildi. Klinik korelasyon kuramayan algoritmaların yanlış yönlendirmelerinin psikolojik süreçlerde telafisi güç sonuçlara yol açabileceği; bunun münferit değil toplumsal bir sistemik risk olarak değerlendirilmesi gerektiği vurgulandı. Kriz anlarında veya ağır psikiyatrik durumlarda bağlamsal uyum eksikliğinin telafisi imkansız sonuçlara (intihar vakaları vb.) neden olabileceği belirtildi.
İdari yükü azaltma potansiyeli taşıyor
Yapay zekanın hastane ekosistemine entegrasyonu ile ilgili çalışmalara değinildi; bu çalışmaların hekimlerin idari yükünü azaltma ve veri analizini derinleştirme açısından büyük potansiyel taşıdığı belirtildi. Bu sistemlerin doktorun yerini almak için değil, karar kalitesini artırmak için tasarlandığı vurgulandı. Örneğin Da Vinci 5 robotik cerrahi sistemi cerraha dokunsal geri bildirim ve milimetrik hassasiyet sağlayarak operasyon güvenliğini artırıyor. Teşhis koymadığını ifade eden ChatGPT Health gibi uygulamaların bile glikoz takibi veya genetik veri analizi gibi fonksiyonlarıyla fiilen bir tıbbi cihaz işlevi görebileceği; bu nedenle sıkı denetim ve resmi onay süreçlerinden geçmeleri gerektiği kaydedildi.
Sağlıkta yapay zekanın kontrolsüz bırakılması halinde kaliteli araçlara erişen elit kesim ile hataya açık ücretsiz chatbotlara yönelen geniş kitleler arasında bilgi asimetrisi oluşabileceği belirtilirken, kamusal akılla yönetilirse hekim erişiminin sınırlı olduğu bölgelerde ilk tarama aracı olarak adaleti güçlendirebileceği ifade edildi.
Yapay zeka çıktılarına körü körüne güvenilmemeli
Bir hekimin yapay zeka çıktısına dayanarak karar vermesi halinde nihai sorumluluğun hekimin kendisinde olduğu vurgulandı. Çıktıların körü körüne kabul edilmemesi gerektiği belirtildi. Tüketiciler açısından doğrudan yapay zekadan alınan yanlış tavsiyelerde mevcut yasal korumanın sınırlı olduğu ifade edildi. Yapay zeka çıktısını denetleme ve valide etme (doğrulama) becerisinin tıp eğitiminin ayrılmaz parçası olması gerektiği; geleceğin hekimlerinin yalnızca el becerisiyle değil, algoritma önerilerini klinik süzgeçten geçirebilme yeteneğiyle öne çıkacağı değerlendirildi.
Sağlıkta yapay zekanın ne mucize ne de mutlak tehdit olduğu, doğru kurallarla yönetildiğinde büyük bir kolaylık ve devasa bir güç; denetimsiz bırakıldığında ise sessiz bir risk olduğu ifade edildi. Asıl meselenin bu dönüşümün neresinde ve hangi etik değerlerle durulduğu olduğu vurgulandı. Yapay zekanın teşhiste klinik kararın yerini alamayacağı, tedavi planlayamayacağı ve reçete yazamayacağı belirtildi. Özellikle ruh sağlığında kullanımı için daha fazla temkin ve alan uzmanı kararı gerektiği kaydedildi. Yapay zekanın bir ön değerlendirme aracı olabileceği, ancak sonuçların mutlaka hekim muayenesiyle teyit edilmesi gerektiği tekrarlandı.
Yapay zekanın hastanın yaşam tarzını, genetik özelliklerini, eşlik eden hastalıklarını ve sosyal belirleyicileri bütüncül biçimde değerlendiremeyeceği; hekimin klinik tecrübesi ve sezgisinin vazgeçilmez olduğu belirtildi. Verilen bilgilerin her zaman en güncel olmayabileceği; kritik kararların güncel kılavuzlar ve hekim değerlendirmesiyle alınması gerektiği kaydedildi. Hastanelerde kullanılacak sistemlerin klinik validasyondan (doğrulamadan) geçirilmesi ve performanslarının düzenli izlenmesi gerektiği; ayrıca kullanıcıların sağlık verilerini bu sistemlere girerken mahremiyet ve veri işleme koşullarını dikkate alması gerektiği vurgulandı.
