Emeklinin çöküşü adım adım hazırlanmış: 3 düzenleme açlık sınırının altına itmeye yetti

Kök Maaş Tartışması: En Düşük Emekli Aylığı ve Tarihsel Dönüşümün Ayrıntıları

Milyonlarca emekli, iktidar kanadından gelecek en düşük emekli aylığı rakamını beklerken “kök maaş” uygulaması bu yıl her zamankinden daha fazla tartışma konusu oldu. AKP iktidarına gelindiğinde asgari ücretliden yüzde 47 daha fazla maaş alan en düşük maaşlı emekli, bugün açlık sınırının altında kalan asgari ücretin çok daha altında aylık alıyor. İktidarın sıkı mali politikaları ve dezenflasyon süreci kapsamında faturayı vatandaşa yansıtma çabaları, geçinmenin mümkün olmadığı rakamlar üzerinden CHP başta olmak üzere muhalefet partileri ile iktidarı karşı karşıya getirdi. En düşük emekli aylığının artırılması çağrısı ve baskısı sürerken, gözler Cumhurbaşkanı ile ekonomi yönetimi arasındaki toplantıya çevrildi.

Masada iki rakam var

TÜİK, 5 Ocak’ta Aralık ayı enflasyonunu yüzde 0,89, yıllık enflasyonu ise yüzde 30,89 olarak açıkladı. Bu veriyle birlikte SSK ve Bağ-Kur emeklilerinin 2026’nın ilk 6 ayı için alacağı enflasyon farkı yüzde 12,19 olarak tescillendi. Buna göre, enflasyon oranına göre artış yapılması beklenen 16.881 liralık kök maaşın 18.939 liraya çıkarılması bekleniyor. İktidarın asgari ücrete yapılan yüzde 27,36’lık zam oranını emekli aylıklarına da yansıtmayı planladığı ihtimali de konuşuluyor; karar ise sıkı dezenflasyon politikalarını sürdüren iktidarın tercihine ve sonrasında Meclis sürecine bağlı olacak.

Emeklinin çöküşü adım adım hazırlanmış

Türkiye, her yıl açlık sınırının altındaki asgari ücretin de altında kalan emekli aylığını tartışırken, 2003’ten 2026’ya kadar yapılan yasal değişiklikler bugünkü tartışmanın temelini oluşturuyor. AKP dönemindeki sosyal güvenlik sistemindeki dönüşüm sürecine bakıldığında, 2000’li yılların başındaki veriler ile 2026 yılı verileri arasındaki makasın nasıl açıldığı belirginleşiyor. 2003 yılında yürürlükte olan 506 sayılı Kanun hükümleri uygulanıyordu. Bu dönemde emekli aylıkları katsayı ve gösterge sistemine göre belirleniyordu. 2003 yılı verilerine göre net asgari ücret 226 TL seviyesindeyken, en düşük SSK emekli aylığı 332 TL olarak ödeniyordu; o dönemde bir emekli, asgari ücretli bir çalışandan yüzde 47 oranında daha fazla maaş alıyordu. Sistem, emekliyi asgari ücretin üzerinde bir gelir grubunda konumlandırıyor ve bu fark yıllar içinde korunuyordu.

2003-2007 döneminde Türkiye ekonomisi yüksek faiz dışı fazla ve sıkı maliye politikaları ile yönetildi. Bu dönemde asgari ücrette yapılan artışlar emekli maaşlarına da yansıtıldı. Ancak 2005-2006 yıllarından itibaren SGK’nın açıklarının GSYH içindeki payının artmasıyla IMF ve Dünya Bankası destekli reform baskılarında artış gözlendi. 2005 yılında asgari ücret net 350 TL’ye çıkarken, en düşük emekli aylığı 450 TL bandına çıkarıldı; makas korunmaya çalışılsa da prim gelirlerinin emekli aylıklarını karşılama oranı bozulmaya başladı.

2008 öncesi sistemde, emekli aylığı hesaplanırken kullanılan Aylık Bağlama Oranı (ABO), ilk 10 yıl için %3,5, sonraki yıllar için %2 ve %1,5 gibi oranlarla belirleniyordu. Bir çalışan, 25 yıl prim ödediğinde yaklaşık %75 seviyesinde ABO ile emekli olabiliyordu; bu, çalışırken aldığı maaşın dörtte üçünü emekli maaşı olarak alması anlamına geliyordu.

Üç düzenleme açlık sınırının altına itmeye yetti

2008: Sistemin omurgası değişti

Emeklilik hesaplamalarındaki en köklü değişiklik 2008 yılında yürürlüğe giren 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile gerçekleşti. Bu kanunla maaş bağlama parametreleri yeniden düzenlendi; Aylık Bağlama Oranı düşürüldü. Eski sistemde ilk 10 yıl için yüzde 3,5, sonraki yıllar için yüzde 2 olan oranlar sabitlenerek her yıl için yüzde 2 olarak belirlendi. Sonuç olarak 25 yıl çalışan birinin aylık bağlama oranı %50’ye geriledi.

Aynı düzenleme kapsamında emekli aylıklarına yansıtılan “gelişme hızı” payında da değişikliğe gidildi. Daha önce büyüme oranının yüzde 100’ü maaş hesaplamasına katılırken, bu oran yüzde 30’a indirildi. Bu teknik değişiklik, Türkiye büyüse dahi emeklinin bu büyümeden sadece üçte bir oranında pay alması; kalan üçte ikilik refah artışının emekliye yansıtılmaması anlamına geldi. Değişikliğin etkisiyle 2013 yılına gelindiğinde asgari ücret 773 TL, emekli maaşı ise 900 TL bandına geldi; emekli maaşı artık asgari ücretin yalnızca yüzde 16 üzerindeydi.

2016: Asgari ücret emekli maaşını geçti

Yasal düzenlemelerin maaşlara yansıması ve asgari ücret politikalarındaki değişim, 2016 yılında somut bir kırılma noktası yarattı. Ocak 2016’da asgari ücret net 1.300 TL’ye yükselirken, en düşük işçi emeklisi aylığı 1.250 TL seviyesinde kaldı. Bu tarih, en düşük emekli aylığının asgari ücretin altına düştüğü ilk dönem olarak kayıtlara geçti. 2003’te asgari ücretin 1,5 katı olan emekli maaşı, 2016 itibarıyla asgari ücretin yüzde 96’sına geriledi.

2019: “Kök Maaş” kavramı hayatımıza girdi

Aylık bağlama oranlarındaki düşüş nedeniyle, prim günü ve kazanca göre hesaplanan maaşların düşük seviyelerde kalması üzerine 2019 yılında yeni bir mekanizma devreye alındı. Hükümet, “En Düşük Emekli Maaşı” (Taban Aylık) uygulamasını başlattı. Bu uygulamayla birlikte sistemde “kök maaş” ile “Hazine tarafından tamamlanan maaş” ayrımı oluştu. Mevcut sistemde emekli zamları, kişinin primine göre hesaplanan kök maaşına yapılıyor; eğer zamlı kök maaş belirlenen taban aylığın altında kalırsa aradaki fark Hazine tarafından ödenerek emekliye taban aylık veriliyor. Örneğin, 6.000 TL kök maaşa sahip bir emekli için iktidarın belirlediği en düşük maaş 7.500 TL ise Hazine bu kişiye her ay 1.500 TL destek vermeye başlıyor. Ancak bir sonraki yıl iktidar %25 zam açıkladığında bu zam 7.500 TL’ye değil, 6.000 TL’lik kök maaşa uygulanıyor; bu da 7.500 liraya denk geliyor. Bu durumda iktidar en düşük aylığı yeniden belirlemezse emeklinin reel gelirinde değişiklik olmayabiliyor.

2021 yılında asgari ücret 2.825 TL iken en düşük emekli maaşı 1.500 TL’de sabitlendi; bu oran yüzde 53 ile cumhuriyet tarihinin en düşük seviyelerinden biri oldu.

Makas daha da açılıyor

2026 yılı için net asgari ücret 28.075 TL, en düşük emekli maaşı ise 18.938 TL olarak belirlendi. Bu veriler, 2003 yılında yüzde 147 olan emekli maaşının asgari ücrete oranının 2026’da yüzde 67 seviyesine gerilediğini gösteriyor. 2003 yılında 332 TL olan en düşük emekli maaşıyla, o dönemin fiyatlarıyla 12,7 adet çeyrek altın alınabiliyordu. 2026 yılı ücretlerine göre ise 18.938 TL olan en düşük emekli maaşıyla ancak 1,6 adet çeyrek altın alınabiliyor.