ABD ve İsrail’in Saldırısı Sonrası Gerginlik
ABD ve İsrail ortak hava saldırısıyla İran’a müdahale etti. İran da misilleme olarak İsrail ve bölgedeki ABD üslerine füze saldırıları düzenledi.
Hamaney’in Durumu ve Resmi Açıklamalar
Başkan Trump, İran’ın dini lideri Ali Hamaney’in çalıştığı yerleşkeye yapılan saldırıda öldüğünü duyurdu. İran yönetimi önce bu iddiayı 24 saat boyunca reddetti ve Hamaney’in yaşadığını açıkladı. Ardından, sonraki sabah İran yönetimi Hamaney’in öldüğünü açıkladı ve 40 günlük yas ilân etti.
Kayıplar ve Komuta Yapısındaki Değişiklik
İran tarafından yapılan açıklamada, ABD ve İsrail saldırıları sonucunda İran Genelkurmay Başkanı ve bazı üst düzey komutanların da öldüğü belirtildi. Destekçileri Tahran’da Hamaney lehine büyük bir gösteri düzenledi.
Geçici Yönetim ve Yeni Lider Seçimi Süreci
Hamaney’in yerine yeni dini lider seçilene kadar İran’ı üç kişilik bir kurul yönetecek. Dini Liderler Meclisi, Hamaney’in yerine yeni dini lideri seçecek.
Rejim Değişikliği Beklentileri ve Gerçekçi Değerlendirme
Hamaney’in öldürülmesiyle birlikte İran rejiminin çökebileceği beklentileri dillendirildi. Ancak bu değişikliğin kısa sürede ve kolayca gerçekleşmesinin mümkün olmadığı değerlendirmeleri de yapılıyor.
ABD ve İsrail’in Hedefleri
ABD ve İsrail’in öncelikli hedefinin, İran’da yönetimi değiştirmek ve İsrail’e tehdit oluşturmayacak bir yönetim kurmak olduğu iddia ediliyor. Bu amaçla ABD, İran halkını ayaklanmaya ve Devrim Muhafızları Ordusu’nu silah bırakmaya çağırdı; bu çağrı şu ana kadar bir karşılık bulmadı.
Büyük Ortadoğu Projesi Bağlamı
ABD ve İsrail’in İran’a yönelik müdahalesinin, Büyük Ortadoğu Projesi (BOP) ile bağlantılı olduğu öne sürülüyor. Eski ABD Dışişleri Bakanı Condoleezza Rice’ın 2003’te Washington Post’ta yayımlanan makalesinde anlattığı BOP, Ortadoğu ve Kuzey Afrika’da 22 ülkenin sınırlarının değişmesini öngörüyordu. Bu çerçevede ABD, İsrail ile birlikte bazı ülkelere müdahale ederek yönetimleri değiştirdi.
Geçmiş Müdahaleler ve Bölgesel Etkiler
Rice’ın makalesinin yazıldığı dönemde ABD, Irak’ta Saddam Hüseyin’i devirmiş ve Irak’ı bölmüştü. Sonrasında Libya’da Muammer Kaddafi devrildi ve Libya bölündü. Suriye iç savaşından sonra Beşar Esad’ın devrildiği ve Suriye’nin bölündüğü iddiaları da gündeme geldi. Bu süreçlerin ardından İran’ın hedef olduğu vurgulanıyordu; nihayetinde ABD ve İsrail’in birlikte düzenlediği operasyonla İran vuruldu ve Hamaney öldürüldü.
Bölgede Yönetim Değişikliklerinin Amacı
Bu müdahalelerle, bölgedeki bazı devletlerde İsrail’e tehdit oluşturabilecek yönetimlerin değiştirilerek Büyük İsrail Projesi’nin hayata geçirilmesine uygun ortam oluşturulmak istendiği öne sürülüyor. Ayrıca müdahale öncesinde İran’ın velayet ağı aracılığıyla rejimini bölge ülkelerine ihraç etmesinin engellendiği, İran’ın Lübnan ve Suriye’den çekilmesinin sağlandığı belirtiliyor.
ABD’nin Jeostratejik Hedefleri ve Çin Boyutu
ABD’nin İran’a müdahalesinin önemli hedeflerinden birinin de Çin olduğu vurgulanıyor. Benzer şekilde Venezuela’ya yönelik müdahalenin de Çin’e petrole erişimi sınırlamaya yönelik olduğu iddia ediliyor. Çin, petrol ihtiyacının büyük bölümünü Venezuela ve İran’dan sağlıyordu; bu müdahalelerle Çin’in petrol ve doğalgaz ithalatı üzerinde etkilenme hedeflendiği belirtiliyor.
Uluslararası Hukuk ve Türkiye’ye Çağrı
Her ne amaçla olursa olsun, egemen bir ülkeye askeri müdahalede bulunmanın uluslararası hukuk açısından başka bir ülkenin hakkı olmadığı vurgulanıyor. ABD’nin Venezuela ve İran’a müdahalesinin uluslararası hukuka aykırı olduğu ifade ediliyor. İran rejimi demokratik bulunmasa da bu durumun askeri müdahaleye meşruiyet vermeyeceği belirtiliyor. Buna karşın Trump yönetimindeki ABD’nin uluslararası kurumları ve hukuk kurallarını göz ardı ettiği, Birleşmiş Milletler organlarını dikkate almadığı ve askeri ile ekonomik gücüyle hedeflerine ilerlediği değerlendiriliyor. Bu ortamın, yeni bir dünya düzeninin kurumsuz, kuralsız ve hukuksuz oluştuğunun göstergesi olduğu öne sürülüyor. Bu koşullarda Türkiye’nin uluslararası hukuktan ve uluslararası kurumlardan yana net bir tavır koyması gerektiği ifade ediliyor.
