Bangladeş’in kırsalına yayılan Eco-Cooler: Umut ve tartışma
Bangladeş’in kırsal bölgelerinde, yaz sıcaklarının 45 dereceyi bulduğu koşullarda ve elektrik şebekesine bağlanamayan haneler için hayata geçirilen Eco-Cooler büyük ilgi gördü. Grey Dhaka firmasının geliştirdiği ve Grameen Intel Social Business Ltd. gönüllüleriyle birlikte köylerde kurulan bu sistemde, ortadan ikiye bölünmüş geri dönüştürülmüş PET şişeler; geniş ağızları dışarı, dar boyunları ise içeri bakacak biçimde delikli panellere dizilip pencereye yerleştiriliyor.
Tasarımcılar, bu düzenekle gelen serinlemenin üfleme hissine benzediğini; geniş kısımdan giren rüzgârın dar boyundan geçerken hız ve basınç kazanarak iç mekânı serinlettiğini belirtti. Sistem 2016’da yaygınlaşmaya başladığında geliştiriciler, Eco-Cooler’ın 5 derecelik sıcaklık düşüşü sağladığını öne sürdü. Oluklu çinko saclardan yapılmış ve güneş altında adeta bir metal seraya dönüşen evlerde yaşayanlar için umut vadeden bu iddia, enerji yoksulluğu, iklim krizi ve toplumsal mühendisliği bir araya getiren sembolik bir başarı hikâyesine dönüştü ve tasarım internet aracılığıyla dünyanın çeşitli bölgelerine yayıldı.
Laboratuvar testleri iddiaları sorguladı
Ancak 2024’te Nature dergisinde yayımlanan bilimsel çalışma, bu iddianın temelini sarstı. Kontrollü koşullarda yedi farklı Eco-Cooler modeli test eden araştırmacılar, sıcaklık düşüşünün yalnızca düşük rüzgâr koşullarında ve en fazla 0,2 derece olduğunu saptadı. Araştırma, projeyi erişilebilir malzeme kullanımı ve kısıtlı kaynaklarla yaratıcılığı birleştirmesi nedeniyle bir “tutumlu inovasyon” örneği olarak tanımladı; ancak bu değerlendirme övgü yerine bir uyarıyla tamamlandı.
Gerçek bir klima alternatifi değil
Araştırma, Eco-Cooler’ın evrensel bir soğutma çözümü veya gerçek bir klima alternatifi olarak değil, düşük maliyetli bir pasif havalandırma denemesi olarak değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Bugün proje teknik bir soğutucu olarak değil, termal hayatta kalma ve evsel mühendislik vizyonu olarak anlam taşıyor.